1.3-bo'lim: Ildizlar va radikallar (radicals)
Ushbu bo'limni radikal (ildiz) ta'rifidan boshlaymiz. Agar \(n\) — 1 dan katta musbat butun son va \(a\) — haqiqiy son bo'lsa, u holda:
\[\sqrt[n]{a} = {a^{\frac{1}{n}}}\]Bu yerda \(n\) — ildiz ko'rsatkichi (index), \(a\) — ildizosti ifodasi (radicand), va \(\sqrt{\phantom{a}}\) belgisi esa radikal (ildiz belgisi) deb ataladi. Ushbu tenglikning chap tomoni radikal shakli, o'ng tomoni esa daraja shakli deb yuritiladi.
Ushbu ta'rifdan ko'rinib turibdiki, ildiz — bu avvalgi bo'limda o'rganganimiz ratsional (kasr) darajaning boshqacha yozilish shaklidir. Kvadrat ildiz uchun istisno tariqasida ildiz ko'rsatkichi odatda yozilmaydi:
\[\sqrt[2]{a} = \sqrt a \]- \(\sqrt[4]{{16}}\)
- \(\sqrt[{10}]{{8x}}\)
- \(\sqrt {{x^2} + {y^2}} \)
a \(\sqrt[4]{{16}}\) Yechim
b \(\sqrt[{10}]{{8x}}\) Yechim
Ildiz ostida butun boshli \(8x\) turgani sababli qavsdan foydalanish shart:
\[\sqrt[{10}]{{8x}} = {\left( {8x} \right)^{\frac{1}{{10}}}}\]c \(\sqrt {{x^2} + {y^2}} \) Yechim
MUHIM OGOHLANTIRISH: Hech qachon \(\sqrt{x^2+y^2}\) ni \(x + y\) ga teng deb hisoblamang! Ildiz yig'indi ustiga alohida-alohida taqsimlanmaydi!
- \(\sqrt {16} \) va \(\sqrt[4]{{16}}\)
- \(\sqrt[5]{{243}}\)
- \(\sqrt[4]{{1296}}\)
- \(\sqrt[3]{{ - 125}}\)
- \(\sqrt[4]{{ - 16}}\)
a \(\sqrt {16} \) va \(\sqrt[4]{{16}}\) Yechim
b \(\sqrt[5]{{243}}\) Yechim
c \(\sqrt[4]{{1296}}\) Yechim
d \(\sqrt[3]{{ - 125}}\) Yechim
e \(\sqrt[4]{{ - 16}}\) Yechim
Haqiqiy sonlar sohasida yechim mavjud emas, chunki har qanday haqiqiy sonning to'rtinchi darajasi musbat bo'ladi, manfiy \(-16\) sonidan juft darajali haqiqiy ildiz chiqarib bo'lmaydi.
Ildizlarning asosiy xossalari (Properties of Radicals)
Agar \(n\) va \(m\) — musbat butun sonlar bo'lsa, quyidagi xossalar o'rinli:
- \(\sqrt[n]{{{a^n}}} = a\) (agar \(n\) toq son bo'lsa); va \(\sqrt[n]{{{a^n}}} = \left| a \right|\) (agar \(n\) juft son bo'lsa).
- \(\sqrt[n]{{ab}} = \sqrt[n]{a}\sqrt[n]{b}\)
- \(\displaystyle \sqrt[n]{{\frac{a}{b}}} = \frac{{\sqrt[n]{a}}}{{\sqrt[n]{b}}}\)
1-xossadagi modul belgisiga alohida e'tibor bering: masalan, \(\sqrt{(-3)^2} = \sqrt{9} = 3 = |-3|\). Agar o'zgaruvchilar musbat deb berilgan bo'lsa, modul belgisini tashlab yuborish mumkin.
- \(\sqrt {{y^7}} \)
- \(\sqrt[9]{{{x^6}}}\)
- \(\sqrt {18{x^6}{y^{11}}} \)
- \(\sqrt[4]{{32{x^9}{y^5}{z^{12}}}}\)
- \(\sqrt[5]{{\displaystyle \frac{{{x^6}}}{{{y^{11}}}}}}\)
a \(\sqrt {{y^7}} \) Yechim
b \(\sqrt[9]{{{x^6}}}\) Yechim
c \(\sqrt {18{x^6}{y^{11}}} \) Yechim
d \(\sqrt[4]{{32{x^9}{y^5}{z^{12}}}}\) Yechim
e \(\sqrt[5]{{\displaystyle \frac{{{x^6}}}{{{y^{11}}}}}}\) Yechim
- \(\left( {\sqrt x + 2} \right)\left( {\sqrt x - 5} \right)\)
- \(\left( {3\,\sqrt x - \sqrt y } \right)\left( {2\sqrt x - 5\sqrt y } \right)\)
- \(\left( {5\sqrt x + 2} \right)\left( {5\sqrt x - 2} \right)\)
a \(\left( {\sqrt x + 2} \right)\left( {\sqrt x - 5} \right)\) Yechim
b \(\left( {3\,\sqrt x - \sqrt y } \right)\left( {2\sqrt x - 5\sqrt y } \right)\) Yechim
c \(\left( {5\sqrt x + 2} \right)\left( {5\sqrt x - 2} \right)\) Yechim
Kvadratlar ayirmasi formulasi \((a+b)(a-b) = a^2 - b^2\) dan foydalanamiz:
\[= {\left( {5\sqrt x } \right)^2} - {2^2} = 25x - 4\]Maxrajni irratsionallikdan qutqarish (Rationalizing the Maxraj)
Kasr maxrajida ildiz qatnashsa, maxrajni butun songa yoki ratsional ifodaga keltirish uchun surat va maxraj mos qo'shma ko'paytuvchiga ko'paytiriladi.
- \(\displaystyle \frac{4}{{\sqrt x }}\)
- \(\displaystyle \sqrt[5]{{\frac{2}{{{x^3}}}}}\)
- \(\displaystyle \frac{1}{{3 - \sqrt x }}\)
- \(\displaystyle \frac{4}{{2\sqrt x + \sqrt y }}\)
a \(\displaystyle \frac{4}{{\sqrt x }}\) Yechim
Surat va maxrajni \(\sqrt{x}\) ga ko'paytiramiz:
\[\frac{4}{{\sqrt x }} \cdot \frac{{\sqrt x }}{{\sqrt x }} = \frac{{4\sqrt x }}{x}\]b \(\displaystyle \sqrt[5]{{\frac{2}{{{x^3}}}}}\) Yechim
Maxrajda \(x^3\) turibdi. 5-ildizdan to'liq chiqishi uchun \(x^5\) kerak, ya'ni yana \(x^2\) yetishmaydi. Surat va maxrajni \(\sqrt[5]{x^2}\) ga ko'paytiramiz:
\[\frac{{\sqrt[5]{2}}}{{\sqrt[5]{{{x^3}}}}} \cdot \frac{{\sqrt[5]{{{x^2}}}}}{{\sqrt[5]{{{x^2}}}}} = \frac{{\sqrt[5]{{2{x^2}}}}}{{\sqrt[5]{{{x^5}}}}} = \frac{{\sqrt[5]{{2{x^2}}}}}{x}\]c \(\displaystyle \frac{1}{{3 - \sqrt x }}\) Yechim
Maxrajning qo'shmasi \(3 + \sqrt{x}\) ga ko'paytiramiz:
\[\frac{1}{{3 - \sqrt x }} \cdot \frac{{3 + \sqrt x }}{{3 + \sqrt x }} = \frac{{3 + \sqrt x }}{{{3^2} - {{\left( {\sqrt x } \right)}^2}}} = \frac{{3 + \sqrt x }}{{9 - x}}\]d \(\displaystyle \frac{4}{{2\sqrt x + \sqrt y }}\) Yechim
Maxrajning qo'shmasi \(2\sqrt{x} - \sqrt{y}\) ga ko'paytiramiz:
\[\frac{4}{{2\sqrt x + \sqrt y }} \cdot \frac{{2\sqrt x - \sqrt y }}{{2\sqrt x - \sqrt y }} = \frac{{4\left( {2\sqrt x - \sqrt y } \right)}}{{{{\left( {2\sqrt x } \right)}^2} - {{\left( {\sqrt y } \right)}^2}}} = \frac{{8\sqrt x - 4\sqrt y }}{{4x - y}}\]