Asosiy tarkibga o'tish

11.3-bo'lim: Skalyar ko'paytma

Navbatdagi mavzumiz — vektorlarning skalyar ko'paytmasi. To'g'ridan-to'g'ri skalyar ko'paytmaning ta'rifiga o'tamiz. Berilgan ikki vektor \(\vec a = \left\langle {{a_1},{a_2},{a_3}} \right\rangle \) va \(\vec b = \left\langle {{b_1},{b_2},{b_3}} \right\rangle \) uchun ularning skalyar ko'paytmasi quyidagicha aniqlanadi:

Skalyar ko'paytmaning ta'rifi

\[\begin{equation}\vec a \cdot \vec b = {a_1}{b_1} + {a_2}{b_2} + {a_3}{b_3}\label{eq:eq1}\end{equation}\]

Ba'zan bu amal nuqtali ko'paytma (inglizcha dot product) yoki chiziqli algebrada ichki ko'paytma (inner product) deb ham yuritiladi. Skalyar ko'paytmaning natijasi vektor emas, balki haqiqiy son (skalyar) ekanligiga e'tibor bering!

1-Misol Quyidagi vektorlar uchun skalyar ko'paytmani hisoblang:
  1. \(\vec v = 5\vec i - 8\vec j,\,\,\vec w = \vec i + 2\vec j\)
  2. \(\vec a = \left\langle {0,3, - 7} \right\rangle ,\,\,\vec b = \left\langle {2,3,1} \right\rangle \)
Yechim

Formulaga mos komponentlarni ko'paytirib qo'shamiz:

a \(\vec v \cdot \vec w = (5)(1) + (-8)(2) = 5 - 16 = - 11\)

b \(\vec a \cdot \vec b = (0)(2) + (3)(3) + (-7)(1) = 0 + 9 - 7 = 2\)

Quyida skalyar ko'paytmaning asosiy xossalari keltirilgan.

Skalyar ko'paytmaning xossalari

\[\begin{align*}& \vec u \cdot \left( {\vec v + \vec w} \right) = \vec u \cdot \vec v + \vec u \cdot \vec w & \hspace{0.75in} & \left( {c\vec v} \right) \cdot \vec w = \vec v \cdot \left( {c\vec w} \right) = c\left( {\vec v \cdot \vec w} \right)\\ & \vec v \cdot \vec w = \vec w \cdot \vec v& \hspace{0.75in} & \vec v \cdot \vec 0 = 0\\ & \vec v \cdot \vec v = {\left\| {\vec v} \right\|^2} & \hspace{0.75in} & {\mbox{Agar }}\vec v \cdot \vec v = 0\,\,\,{\mbox{bo'lsa, u holda}}\,\,\,\vec v = \vec 0\end{align*}\]

Ushbu xossalarning isbotlari to'g'ridan-to'g'ri hisoblashga asoslanadi. Shuning uchun ulardan ikkitasini isbotlab ko'rsatamiz, qolganlarini mustaqil isbotlash uchun qoldiramiz.

\(\vec u \cdot \left( {\vec v + \vec w} \right) = \vec u \cdot \vec v + \vec u \cdot \vec w\) xossaning isboti

Uchta umumiy \(n\) o'lchamli vektor bilan boshlaymiz: \(\vec u = \left\langle {{u_1},{u_2}, \ldots ,{u_n}} \right\rangle \), \(\vec v = \left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle \) va \(\vec w = \left\langle {{w_1},{w_2}, \ldots ,{w_n}} \right\rangle \). Teorema umumiy o'lcham uchun o'rinli bo'lgani sababli, isbotni ham \(n\) o'lchamli hol uchun keltiramiz:

Tenglikning chap tomonini hisoblaymiz:

\[\begin{align*}\vec u \cdot \left( {\vec v + \vec w} \right) & = \left\langle {{u_1},{u_2}, \ldots ,{u_n}} \right\rangle \cdot \left( {\left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle + \left\langle {{w_1},{w_2}, \ldots ,{w_n}} \right\rangle } \right)\\ & = \left\langle {{u_1},{u_2}, \ldots ,{u_n}} \right\rangle \cdot \left\langle {{v_1} + {w_1},{v_2} + {w_2}, \ldots ,{v_n} + {w_n}} \right\rangle \\ & = {{u_1}\left( {{v_1} + {w_1}} \right)+{u_2}\left( {{v_2} + {w_2}} \right)+ \ldots +{u_n}\left( {{v_n} + {w_n}} \right)} \\ & = {{u_1}{v_1} + {u_1}{w_1} + {u_2}{v_2} + {u_2}{w_2} + \ldots + {u_n}{v_n} + {u_n}{w_n}} \\ & = \left( {{u_1}{v_1} + {u_2}{v_2} + \ldots + {u_n}{v_n}} \right) + \left( {{u_1}{w_1} + {u_2}{w_2} + \ldots + {u_n}{w_n}} \right) \\ & = \left\langle {{u_1},{u_2}, \ldots ,{u_n}} \right\rangle \cdot \left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle + \left\langle {{u_1},{u_2}, \ldots ,{u_n}} \right\rangle \cdot \left\langle {{w_1},{w_2}, \ldots ,{w_n}} \right\rangle \\ & = \vec u \cdot \vec v + \vec u \cdot \vec w\end{align*}\]

Isbot: Agar \(\vec v \cdot \vec v = 0\) bo'lsa, u holda \(\vec v = \vec 0\)

Bu juda sodda isbotdir. \(\vec v = \left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle \) vektorining o'z-o'ziga skalyar ko'paytmasini yozaylik:

\[\begin{align*}\vec v \cdot \vec v & = \left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle \cdot \left\langle {{v_1},{v_2}, \ldots ,{v_n}} \right\rangle \\ & = v_1^2 + v_2^2 + \cdots + v_n^2\\ & = 0\end{align*}\]

Har qanday haqiqiy son uchun \(v_i^2 \ge 0\) ekanligi ma'lum bo'lgani sababli, manfiy bo'lmagan sonlar yig'indisi faqat va faqat har bir qo'shiluvchi alohida-alohida nol bo'lgandagina nolga teng bo'ladi, ya'ni \(v_i^2 = 0 \Rightarrow v_i = 0\). Bu esa barcha komponentlar nol ekanligini, binobarin \(\vec v = \vec 0\) ekanligini isbotlaydi.

Skalyar ko'paytma ajoyib geometrik ma'noga ham ega. Dastlab \(\vec a\) va \(\vec b\) vektorlari orasidagi burchak \(\theta\) bo'lsin, bunda \(0 \le \theta \le \pi \) (ya'ni \(0^\circ \le \theta \le 180^\circ\)), quyidagi chizmada ko'rsatilganidek:

Koordinata boshidan chiquvchi ikki vektor orasidagi burchak teta qilib belgilangan.

U holda quyidagi asosiy geometrik teorema o'rinlidir.

Skalyar ko'paytmaning geometrik formulasi

\[\begin{equation}\vec a \cdot \vec b = \left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\cos \theta \label{eq:eq2} \end{equation}\]

Geometrik formulaning isboti

Yuqoridagi chizmani uchburchak hosil qiladigan holatga keltiraylik:

a va b vektorlari hamda ularning uchlarini birlashtiruvchi a-b vektori AOB uchburchagini hosil qiladi.

Ushbu uchta vektor \(AOB\) uchburchagini hosil qiladi. Uchburchak tomonlarining uzunliklari mos vektorlarning modullariga teng.

Trigonometriyadagi Kosinuslar teoremasiga ko'ra:

\[{\left\| {\vec a - \vec b} \right\|^2} = {\left\| {\vec a} \right\|^2} + {\left\| {\vec b} \right\|^2} - 2\left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\cos \theta \]

Ikkinchi tomondan, skalyar ko'paytmaning xossalaridan foydalanib, chap tomonni o'z-o'ziga ko'paytma sifatida yozishimiz mumkin:

\[{\left\| {\vec a - \vec b} \right\|^2} = (\vec a - \vec b) \cdot (\vec a - \vec b) = \vec a \cdot \vec a - 2(\vec a \cdot \vec b) + \vec b \cdot \vec b = {\left\| {\vec a} \right\|^2} - 2(\vec a \cdot \vec b) + {\left\| {\vec b} \right\|^2}\]

Har ikkala tenglikni tenglashtirsak:

\[{\left\| {\vec a} \right\|^2} - 2(\vec a \cdot \vec b) + {\left\| {\vec b} \right\|^2} = {\left\| {\vec a} \right\|^2} + {\left\| {\vec b} \right\|^2} - 2\left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\cos \theta \]

\({\left\| {\vec a} \right\|^2}\) va \({\left\| {\vec b} \right\|^2}\) hadlar qisqarib ketadi, har ikkala tomonni \(-2\) ga bo'lsak:

\[\vec a \cdot \vec b = \left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\cos \theta \]

Teorema to'liq isbotlandi.

Ushbu teoremadagi formula amaliyotda ko'pincha skalyar ko'paytmani topish uchun emas, balki ikki vektor orasidagi burchakni topish uchun ishlatiladi:

\[\cos \theta = \frac{\vec a \cdot \vec b}{\left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|}\]

Shuni unutmangki, chizma ikki o'lchamda tasvirlangan bo'lsa-da, teorema har qanday o'lchamli fazodagi vektorlar uchun qat'iy o'rinlidir.

Quyidagi misolni ko'raylik.

2-Misol \(\vec a = \left\langle {3, - 4, - 1} \right\rangle \) va \(\vec b = \left\langle {0,5,2} \right\rangle \) vektorlari orasidagi burchakni toping.
Yechim

Buning uchun skalyar ko'paytmani hamda har ikkala vektorning modullarini hisoblaymiz:

\[\vec a \cdot \vec b = (3)(0) + (-4)(5) + (-1)(2) = - 22\] \[\left\| {\vec a} \right\| = \sqrt {9 + 16 + 1} = \sqrt {26} \hspace{0.25in}\hspace{0.25in}\left\| {\vec b} \right\| = \sqrt {0 + 25 + 4} = \sqrt {29} \]

U holda burchak kosinusi va burchakning o'zi:

\[\begin{align*}\cos \theta & = \frac{{\vec a \cdot \vec b}}{{\left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|}} = \frac{{ - 22}}{{\sqrt {26} \sqrt {29} }} \approx - 0.8011927\\ & \\ \theta & = \arccos\left( { - 0.8011927} \right) \approx 2.5{\mbox{ radian }} \approx 143.24^\circ\end{align*}\]

Skalyar ko'paytma ikki vektorning perpendikulyar (ortogonal) ekanligini tekshirishning eng qulay va kuchli vositasidir. Matematikada perpendikulyarlik o'rniga ko'pincha ortogonal atamasi qo'llaniladi.

Ortogonal (Perpendikulyar) vektorlar

Agar ikki vektor ortogonal bo'lsa, ular orasidagi burchak \(\theta = 90^\circ\) (\(\frac{\pi}{2}\)) bo'ladi. \(\cos(90^\circ) = 0\) bo'lgani sababli, ikki nol bo'lmagan vektor ortogonal bo'lishi uchun ularning skalyar ko'paytmasi nolga teng bo'lishi zarur va yetarlidir:

\[\vec a \cdot \vec b = 0\]

Xuddi shuningdek, agar ikki vektor parallel bo'lsa, ular orasidagi burchak yo \(0^\circ\) (yo'nalishdosh) yoki \(180^\circ\) (qarama-qarshi yo'nalgan) bo'ladi. Demak:

\[\vec a \cdot \vec b = \left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\,\,\left( {\theta = 0^\circ } \right)\hspace{0.25in}{\mbox{YOKI}}\hspace{0.25in}\vec a \cdot \vec b = - \left\| {\vec a} \right\|\,\,\left\| {\vec b} \right\|\,\,\left( {\theta = 180^\circ } \right)\]
3-Misol Berilgan vektorlar juftligi parallel, ortogonal yoki ularning hech biri emasligini aniqlang:
  1. \(\vec a = \left\langle {6, - 2, - 1} \right\rangle ,\,\,\vec b = \left\langle {2,5,2} \right\rangle \)
  2. \(\displaystyle \vec u = 2\vec i - \vec j,\,\,\vec v = - \frac{1}{2}\vec i + \frac{1}{4}\vec j\)
 
a \(\vec a = \left\langle {6, - 2, - 1} \right\rangle ,\,\,\vec b = \left\langle {2,5,2} \right\rangle \) Yechim

Avval skalyar ko'paytmani tekshiramiz:

\[\vec a \cdot \vec b = (6)(2) + (-2)(5) + (-1)(2) = 12 - 10 - 2 = 0\]

Skalyar ko'paytma nolga teng chiqdi. Demak, bu ikki vektor ortogonaldir.


b \(\displaystyle \vec u = 2\vec i - \vec j,\,\,\vec v = - \frac{1}{2}\vec i + \frac{1}{4}\vec j\) Yechim

Yana avval skalyar ko'paytmani hisoblaymiz:

\[\vec u \cdot \vec v = (2)\left(-\frac{1}{2}\right) + (-1)\left(\frac{1}{4}\right) = - 1 - \frac{1}{4} = - \frac{5}{4}\]

Ko'paytma nol emas, demak ortogonal emas. Endi ularning modullarini tekshiramiz:

\[\left\| {\vec u} \right\| = \sqrt{2^2 + (-1)^2} = \sqrt 5 \hspace{0.25in}\left\| {\vec v} \right\| = \sqrt {\left(-\frac{1}{2}\right)^2 + \left(\frac{1}{4}\right)^2} = \sqrt {\frac{1}{4} + \frac{1}{16}} = \sqrt {\frac{5}{{16}}} = \frac{{\sqrt 5 }}{4}\]

E'tibor bering:

\[\vec u \cdot \vec v = - \frac{5}{4} = - \sqrt 5 \left( {\frac{{\sqrt 5 }}{4}} \right) = - \left\| {\vec u} \right\|\,\,\left\| {\vec v} \right\|\]

Shunday qilib, \(\vec u \cdot \vec v = - \|\vec u\| \|\vec v\|\), bu esa burchak \(180^\circ\) ekanligini, ya'ni vektorlar o'zaro parallel ekanligini ko'rsatadi (shuningdek, \(\vec v = -\frac{1}{4}\vec u\) munosabatdan ham buni darhol ko'rish mumkin edi).

Endi skalyar ko'paytmaning yana bir nechta ajoyib amaliy tatbiqlarini ko'rib chiqamiz.

Proyeksiyalar

Proyeksiyalarni tushunishning eng yaxshi yo'li chizmalarga qarashdir. Bizga \(\vec a\) va \(\vec b\) vektorlari berilgan bo'lsin. Biz \(\vec b\) vektorining \(\vec a\) vektoridagi proyeksiyasini topmoqchimiz. Bu proyeksiya \({{\mathop{\rm proj}\nolimits} _{\vec a}}\vec b\) belgisi bilan ifodalanadi. Quyidagi ikki holat bunga misoldir:

b vektorining a vektoridagi proyeksiyasi o'tkir burchakli holatda. b vektorining a vektoridagi proyeksiyasi o'tmas burchakli holatda.

\(\vec b\) ning \(\vec a\) dagi proyeksiyasini olish uchun \(\vec b\) ning oxirgi nuqtasidan \(\vec a\) ga (yoki uning davomiga) to'g'ri burchak ostida perpendikulyar tushiramiz. Proyeksiya — bu ikkala vektor boshlangan umumiy nuqtadan boshlanib, tushirilgan perpendikulyar asosi bo'lgan nuqtada tugaydigan yangi vektordir. Ushbu vektor albatta \(\vec a\) ga parallel bo'ladi.

\(\vec b\) ning \(\vec a\) dagi proyeksiyasini hisoblash uchun ajoyib qulay formula mavjud:

\(\boldsymbol{\vec b}\) vektorining \(\boldsymbol{\vec a}\) dagi vektor proyeksiyasi

\[{{\mathop{\rm proj}\nolimits} _{\vec a}}\vec b = \frac{{\vec a \cdot \vec b}}{{{{\left\| {\vec a} \right\|}^2}}}\vec a\]

Shuni ta'kidlash joizki, proyeksiyaning yo'nalishiga qarab qaysi vektor qaysisiga proyeksiyalanayotganini aniq belgilash shart. Masalan, \(\vec a\) ning \(\vec b\) dagi proyeksiyasi butunlay boshqacha bo'ladi:

\(\boldsymbol{\vec a}\) vektorining \(\boldsymbol{\vec b}\) dagi vektor proyeksiyasi

\[{{\mathop{\rm proj}\nolimits} _{\vec b}}\vec a = \frac{{\vec a \cdot \vec b}}{{{{\left\| {\vec b} \right\|}^2}}}\vec b\]

Ko'rib turganingizdek, bu butunlay boshqa vektor bo'lib, u \(\vec b\) ga paralleldir. Shuning uchun indeksdagi vektorga doimo diqqat bilan qarang.

Buni misollarda ko'raylik.

4-Misol \(\vec b = \left\langle {2,1, - 1} \right\rangle \) vektorining \(\vec a = \left\langle {1,0, - 2} \right\rangle \) dagi proyeksiyasini aniqlang.
Yechim

Bizga skalyar ko'paytma va \(\vec a\) modulining kvadrati zarur bo'ladi:

\[\vec a \cdot \vec b = (1)(2) + (0)(1) + (-2)(-1) = 2 + 0 + 2 = 4\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}{\left\| {\vec a} \right\|^2} = 1^2 + 0^2 + (-2)^2 = 5\]

U holda kerakli proyeksiya vektori:

\[\begin{align*}{{\mathop{\rm proj}\nolimits} _{\vec a}}\vec b & = \frac{{\vec a \cdot \vec b}}{{{{\left\| {\vec a} \right\|}^2}}}\vec a\\ & = \frac{4}{5}\left\langle {1,0, - 2} \right\rangle \\ & = \left\langle {\frac{4}{5},0, - \frac{8}{5}} \right\rangle \end{align*}\]

Taqqoslash uchun, endi teskari holatni hisoblaymiz.

5-Misol \(\vec a = \left\langle {1,0, - 2} \right\rangle \) vektorining \(\vec b = \left\langle {2,1, - 1} \right\rangle \) dagi proyeksiyasini aniqlang.
Yechim

Endi \(\vec b\) modulining kvadratini hisoblaymiz:

\[\vec a \cdot \vec b = 4\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}{\left\| {\vec b} \right\|^2} = 2^2 + 1^2 + (-1)^2 = 6\]

Proyeksiya esa:

\[\begin{align*}{{\mathop{\rm proj}\nolimits} _{\vec b}}\vec a & = \frac{{\vec a \cdot \vec b}}{{{{\left\| {\vec b} \right\|}^2}}}\vec b\\ & = \frac{4}{6}\left\langle {2,1, - 1} \right\rangle \\ & = \left\langle {\frac{4}{3},\frac{2}{3}, - \frac{2}{3}} \right\rangle \end{align*}\]

Ko'rib turganimizdek, ikki proyeksiya mutlaqo boshqa-boshqa vektorlardir.

Yo'naltiruvchi kosinuslar

Skalyar ko'paytmaning ushbu tatbiqi aynan uch o'lchamli fazoga xosdir.

Uch o'lchamli fazodagi \(\vec a\) vektorini olaylik. Ushbu vektor musbat \(x\)-o'qi bilan \(\alpha\), musbat \(y\)-o'qi bilan \(\beta\) va musbat \(z\)-o'qi bilan \(\gamma\) burchaklarini hosil qiladi. Bu burchaklar yo'naltiruvchi burchaklar, ularning kosinuslari esa yo'naltiruvchi kosinuslar deb ataladi.

Quyidagi chizmada vektor va yo'naltiruvchi burchaklar tasvirlangan:

Uch o'lchamli fazodagi vektor va uning x, y, z o'qlari bilan hosil qilgan alfa, beta, gamma burchaklari.

Yo'naltiruvchi kosinuslar quyidagi qulay formulalar orqali hisoblanadi:

Yo'naltiruvchi kosinuslar formulalari

\[\cos \alpha = \frac{{\vec a \cdot \vec i}}{{\left\| {\vec a} \right\|}} = \frac{{{a_1}}}{{\left\| {\vec a} \right\|}}\hspace{0.25in}\,\,\,\,\,\cos \beta = \frac{{\vec a \cdot \vec j}}{{\left\| {\vec a} \right\|}} = \frac{{{a_2}}}{{\left\| {\vec a} \right\|}}\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}\cos \gamma = \frac{{\vec a \cdot \vec k}}{{\left\| {\vec a} \right\|}} = \frac{{{a_3}}}{{\left\| {\vec a} \right\|}}\]

bu yerda \(\vec i\), \(\vec j\) va \(\vec k\) standart bazis vektorlaridir.

Buni birinchi skalyar ko'paytma misolida tekshirib ko'raylik:

\[\vec a \cdot \,\vec i = \left\langle {{a_1},{a_2},{a_3}} \right\rangle \cdot \left\langle {1,0,0} \right\rangle = {a_1}\]

Yo'naltiruvchi kosinuslar haqida bir nechta ajoyib teoremalar mavjud:

Yo'naltiruvchi kosinuslarning xossalari

  1. \(\vec u = \left\langle {\cos \alpha ,\cos \beta ,\cos \gamma } \right\rangle \) vektori birlik vektor hisoblanadi.

  2. \({\cos ^2}\alpha + {\cos ^2}\beta + {\cos ^2}\gamma = 1\)

  3. \(\vec a = \left\| {\vec a} \right\|\left\langle {\cos \alpha ,\cos \beta ,\cos \gamma } \right\rangle \)

Yo'naltiruvchi kosinuslarga doir amaliy misol ko'raylik.

6-Misol \(\vec a = \left\langle {2,1, - 4} \right\rangle \) vektorining yo'naltiruvchi kosinuslari va yo'naltiruvchi burchaklarini toping.
Yechim

Avval vektorning modulini topamiz:

\[\left\| {\vec a} \right\| = \sqrt {2^2 + 1^2 + (-4)^2} = \sqrt {4 + 1 + 16} = \sqrt {21} \]

U holda yo'naltiruvchi kosinuslar va burchaklar quyidagicha hisoblanadi:

\[\begin{align*}\cos \alpha & = \frac{2}{{\sqrt {21} }}\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}\alpha = \arccos\left(\frac{2}{\sqrt{21}}\right) \approx 1.119{\mbox{ radian}} \approx 64.12^\circ\\ \cos \beta & = \frac{1}{{\sqrt {21} }}\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}\beta = \arccos\left(\frac{1}{\sqrt{21}}\right) \approx 1.351{\mbox{ radian}} \approx 77.40^\circ\\ \cos \gamma & = \frac{{ - 4}}{{\sqrt {21} }}\hspace{0.25in}\hspace{0.25in}\gamma = \arccos\left(\frac{-4}{\sqrt{21}}\right) \approx 2.632{\mbox{ radian}} \approx 150.79^\circ\end{align*}\]